به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «صدایبلوچ»، معماری مذهبی در بلوچستان بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی این منطقه را شکل داده و مساجد، منارهها و فضاهای وابسته به آنها، علاوه بر کارکرد دینی، بازتابی از شیوه زندگی، باورها و توانمندیهای معماری مردم منطقه هستند. در میان این بناها، منارهها جایگاه ویژهای دارند و بررسی آنها میتواند بخشی از روند تحول معماری مذهبی در جنوب شرق ایران را آشکار کند.
منارههای مساجد قدیمی سراوان در دورههای مختلف، شکلها و کارکردهای متفاوتی داشتهاند؛ از سکوهای ساده و پلکانهای خشتی برای دسترسی مؤذن به محل اذانگویی گرفته تا منارههای مستقل و مرتفعی که با خشت و گل ساخته شدهاند. این تنوع نشان میدهد که معماری محل اذانگویی همگام با نیازهای مذهبی و شرایط محیطی منطقه تغییر کرده است.
در میان نمونههای باقیمانده، منارههای مساجد آسپیچ و زنگیان از جمله سازههایی هستند که ویژگیهای معماری سنتی منطقه را در خود حفظ کردهاند؛ بناهایی که جزئیاتی مانند نوع مصالح، شکل ظاهری، ساختار داخلی و شیوه دسترسی به قسمت بالایی، اطلاعات ارزشمندی درباره معماری گذشته در اختیار پژوهشگران قرار میدهد. در کنار این منارهها، چلهخانه یا «سونیا» در زنگیان نیز پیوند میان معماری مذهبی و میراث معنوی منطقه را نشان میدهد.
با تغییر شیوههای اذانگویی و گسترش فناوریهای صوتی، کارکرد عملی منارهها تا حد زیادی تغییر کرده و در بسیاری از مساجد جدید، مناره بیشتر بهعنوان عنصری نمادین و معماری مورداستفاده قرار میگیرد. همین تغییرات، ضرورت شناسایی، ثبت، مستندسازی و مرمت نمونههای تاریخی سراوان را دوچندان کرده است؛ چراکه بازسازی یا تغییر ساختار مساجد بدون توجه به ارزش بناهای قدیمی میتواند بخشی از میراث معماری و فرهنگی منطقه را برای همیشه از میان ببرد.
معماری منارههای خشتی؛ تلفیق کارکرد و هنر بومی
اسماعیل دهواری، کارشناس پژوهشی بنیاد ایرانشناسی، در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «صدایبلوچ» با اشاره به تنوع معماری محلهای اذانگویی در مساجد قدیمی سراوان بیان کرد: در سراوان میتوان سیر تاریخی معماری و ساخت منارهها را مشاهده کرد و این روند نشان میدهد که محل اذانگویی در مساجد منطقه همیشه به شکل منارههای امروزی نبوده است.
وی افزود: در مسجد کنار قلعه مهرستان یا مَگَس، محل اذانگویی به صورت یک سکو بوده که پلکانی مدور داشته و مؤذن از طریق آن خود را به محل مورد نظر میرسانده و پنج نوبت در روز اذان میگفته است.
دهواری ادامه داد: در مسجد بخشان در کنار قلعه نیز ساختاری مشابه وجود دارد و در مسجد جو بلوچان سرجو، محل دسترسی مؤذن به پشتبام به صورت پلکان مسقف در سمت شمال مسجد ساخته شده بود که مؤذن از طریق آن بهراحتی به پشتبام میرفت.
این کارشناس پژوهشی بنیاد ایرانشناسی با اشاره به نمونه مسجد دزک گفت: در مسجد دزک نیز یک پلکان خشتی بدون حفاظ در کنار بخش زمستانی مسجد وجود داردکه برای دسترسی به قسمت بالایی مورد استفاده قرار میگرفته است.
وی خاطرنشان کرد: در ادامه این روند، نمونههای متفاوتی را در مساجد آسپیچ و زنگیان میبینیم که هرکدام سبک خاصی دارند و میتوانند در مطالعه سیر تحول معماری مذهبی منطقه مورد توجه قرار گیرند.
منارههای آسپیچ و زنگیان؛ دو نمونه شاخص
محمد صدیق دهواری، مسول بنیاد ایران شناسی واحد سراوان و پژوهشگر حوزه تاریخ و میراث فرهنگی سراوان در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «صدایبلوچ» با اشاره به برخی نمونههای تاریخی مناره در شهرستان اظهار کرد: مسجد جامع سب نیز، منارهای شبیه نمونههای سرجو و جالق دارد.
وی افزود: مناره مسجد جامع محمدی نیز در جریان بازسازی مسجد تخریب شده و از میان رفته است. همین نمونهها نشان میدهد که بخشی از منارهها و سازههای مربوط به اذانگویی در سراوان در جریان تغییرات معماری و بازسازی مساجد از بین رفتهاند.
دهواری با اشاره به مناره مسجد آسپیچ گفت: مناره مسجد آسپیچ یکی از نمونههای شاخص و تنها مناره کاملاً گرد باقیمانده از سدههای گذشته در شهرستان سراوان است. این مناره حدود ۱۰ متر ارتفاع دارد و از خشت خام و گل ساخته شده و در داخل آن ۲۰ پله مارپیچ وجود دارد.
وی افزود: مؤذن از طریق این پلکان به بالای مناره میرفته و از آنجا اذان میگفته است. بر اساس روایتهای محلی، این سازه در مواقع اضطراری میتوانسته کارکرد دیدهبانی نیز داشته باشد.
دهواری ادامه داد: این مناره در سالهای گذشته با تلاش اهالی و امامان جمعه پیشین آسپیچ، از جمله مولوی پیرمحمد، مولوی محمدامین، مولوی عبدالکریم سعیدی و مفتی خالد دهواری حفظ شده و در سال ۱۴۰۰ نیز با همت مولوی هادی دهواری، امامجمعه آسپیچ، و اهالی روستا بازسازی و کاهگل شده است.
مناره زنگیان؛ پیوند معماری و میراث معنوی
دهواری همچنین درباره مناره مسجد جامع زنگیان گفت: این مناره حدود هشت متر ارتفاع دارد و از خشت خام و گل ساخته شده است. شکل بیرونی آن مربعگونه و ساختار داخلی آن دایرهای است و پلکان داخلی امکان دسترسی مؤذن به قسمت بالایی را فراهم میکرده است.
وی افزود: این مناره از فاصله دور قابل رؤیت بوده و در بالای آن دو دریچه وجود دارد و هدف اصلی از ساخت آن، اذانگویی بوده است.
مسول بنیاد ایران شناسی واحد سراوان همچنین با اشاره به چلهخانه یا «سونیا» در کنار مناره زنگیان اظهار کرد: در کنار این مناره اتاقی وجود دارد که در زبان بلوچی سونیا نامیده میشود و در گذشته محل عبادت، ریاضت و تزکیه برخی از عارفان و زاهدان منطقه بوده است.
منارهها؛ از کارکرد مذهبی تا عنصر نمادین
دهواری با اشاره به تغییر کارکرد منارهها در معماری مساجد اظهار کرد: مناره در گذشته پیش از آنکه یک عنصر تزئینی باشد، کارکرد واقعی داشت و مؤذن از طریق پلکان خود را به بالای آن میرساند و با صدای اذان مردم را از فرا رسیدن وقت نماز آگاه میکرد.
وی گفت: امروزه با گسترش فناوریهای صوتی، منارهها عملاً کارکرد اصلی خود را از دست دادهاند و بیشتر به عنوان نماد و عنصر تزئینی مسجد ساخته میشوند.
انتهای خبر/
